Mümtehine Sûresi 4. Âyet

Elmalılı Tefsiri

قَدْ كَانَتْ لَكُمْ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فٖٓى اِبْرٰهٖيمَ وَالَّذٖينَ مَعَهُ ilh - şirk ve küfürden teberra ile mahabbet ve buğzun sırf Allah için olması, iymanı tevhidin en mühim esaslarından olduğunu anlatan bu kıssa fîsebilillah mücahede için huruc eden mü’minlere bervechi balâ verilen ta’limatı tevsîk ve te’kid için mazıden alınacak ıbretlerin, misâllerin en güzeli olmak üzere kasrı ifade eder bir surette iyrad buyurulmuştur. Sûrei Nahlin âhirinde «اِنَّ اِبْرٰهٖيمَ كَانَ اُمَّةً قَانِتًا لِلّٰهِ حَنٖيفًا» ilh... bak. Hemzenin zammiyle ve kesriyle «اُسْوَةٌ», aslında ıktida ve imtisal ma’nasına masdar olup ıktida olunmak hakkı olan haslete de şahsın kendisine de ıtlak olunur ki nümunei imtisal, şâhid, örnek demek olur. Şahıs murad olunduğu zaman «فِى فُلَانٍ اُسْوَةٌ» ta’biri «وَلِلضُّعَفَآءِ فِى الرَّحْمٰنِ كَافٍ» gibi tecrid kabîlinden olup «lirada iki dirhem bir denk altın var» demeğe benzerse de haslet murad olunduğu surette zarfiyyet, mevsufun sıfatına mahalliyyeti kabîlinden olur ki burada böyledir. «لَكُمْ» «كَانَ» nin haberi olduğu için takdimi kasr ifade ile «ثُمَّ اَوْحَيْنَآ اِلَيْكَ اَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ اِبْرٰهٖيمَ حَنٖيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكٖينَ» mazmununu anlatır. Hazreti İbrahim, bidayeten yalnız olmak ı’tibariyle «وَالَّذٖينَ مَعَهُ» dan murad «ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلٰٓى اٰثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا» buyurulduğu üzere onun isrince giden Peygamberler olabilirse de sonradan kendisine iltihak eden mü’minler veya hepsi olması da melhuzdur. Mâzıyde tarihte geçmiş nice devletler, milletler, cem’iyyetler, kavimler varsa da bütün inkılâbatı beşer içinde iymanı tevhid ile ahlâk temizliği, sadakat ve şecaat ile cihad ve icrayı hakk-u adalete ıkdam hasleti noktai nazarından en güzel örnek ebül’enbiya olan ve kelimei tevhid ile hanifliği zürriyyetine mîras bırakmış ve bu sayede Arabi müsta’ribe olan İsmail evlâdına istikbal için mümtaz bir inkişaf mebdei uyandırmış bulunan Hazreti İbrahim ile peyrevlerinde vuku’a geldiği anlatılmış اِلَّا قَوْلَ اِبْرٰهٖيمَ لَِابٖيهِ ancak İbrahimin babasına olan şu sözü örnek tutmaktan müstesna kılmıştır-ki o söz Sûrei Meryemde de «سَاَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّٖى اِنَّهُ كَانَ بٖى حَفِيًّا» kavliyle geçtiği üzere babasına لََاسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَآ اَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَىْءٍ her halde senin için mağfiret istiyeceğim, maamafih Allaha senin hakkında başka bir şeye gücüm yetmez, ya’ni istiğfardan başka bir şey elimden gelmez diye va’detmesidir ki İbrahim aleyhisselâm bu va’dini Sûrei Şuarada geçtiği üzere «وَاغْفِرْ لَِابٖىٓ اِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّآلّٖينَ» duâsiyle iyfa etmiş, bununla beraber Sûrei Beraede geçen «وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ اِبْرٰهٖيمَ لَِابٖيهِ اِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَآ اِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُٓ اَنَّهُ عَدُوٌ لِلّٰهِ تَبَرَّاَ مِنْهُ» âyetinden anlaşıldığı vechile babasının bir Allah düşmanı olduğu kendisince tebeyyün ettikten sonra ondan teberrî etmiş idi. Zira «اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهٖ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشَآءُ» âyetleri mucebince Allah tealâ şirke mağfiret buyurmaz bundan da anlaşılır ki Allah düşmanı müşriktir. Allah tealâ insana valideyni hakkında ihsan tavsıye etmiş olmakla beraber şirke asla mağfiret etmiyeceğinden Sûrei Lokmanda da «وَاِنْ جَاهَدَاكَ عَلٰٓى اَنْ تُشْرِكَ بٖى مَالَيْسَ لَكَ بِهٖ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِى الدُّنْيَا مَعْرُوفًا» buyurulduğu vechile şirke sevkeden ebeveyne bile itaat etmeyip Dünyada ma’ruf ile musahabet etmeği emrederek ta’atı ma’ruf, ya’ni meşru’ ile takyid buyurmuştu. Bu suretle Allaha ısyan mahiyyetinde olan hususatta tâat caiz olmadığı ve böyle kabul olunmıyacağı, ma’lûm olan duâya âmin denmiyeceği cihetle Hazreti İbrahimin sonradan teberrî etmiş olduğu o sözü de örnek tutmaktan istisna edilmiştir.

رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا الخ – İbrahim ve maıyyeti kıssasının mücahededeki hallerini beyan için istiynaf, yâhud «قالوا» takdiriyle evvelki «قالوا» ya atıf sebkindedir. Kıssanın hıssasının hasılı olmak üzere «قولوا= böyle deyin» ma’nası da anlaşıla bilmek için kavil ve atıf hezf olunmuştur.